User Rating: 0 / 5

Star InactiveStar InactiveStar InactiveStar InactiveStar Inactive

 

(Viết theo lời kể của thầy Lê Châu Lộc)

 

Đôi lời của người viết: Ngôi trường Nguyễn Trường Tộ Vĩnh Long và những năm học tại đó để lại trong tôi một vùng kỷ niệm thật đẹp.

      Ngày nay ngôi trường không còn nữa, ngay cả nền móng cũng đổi thay với thời gian và sự biến thiên của thời cuộc.  Hình ảnh và kỷ niệm về ngôi trường thân yêu này có chăng chỉ là còn ở trong lòng những anh chị em trong gia đình Nguyễn Trường Tộ và một vài tấm ảnh trắng đen của thời xa xưa còn sót lại.

     Khi ngồi viết bài này tôi ngậm ngùi liên tưởng trường Nguyễn Trường Tộ với thân phận mỏng giòn của đời người mà Thánh Vương Davít trong Thánh Kinh Cựu Ước đã viết trong Thánh Vịnh 102 và những người công giáo thường đọc trong lễ cầu hồn: “Đời sống con người chóng qua như cỏ, như bông hoa nở trong cánh đồng.  Một cơn gió thoảng đủ làm nó biến đi, nơi nó mọc cũng không còn mang vết tích.” Vâng, hiện này ngôi trường Nguyễn Trường Tộ năm xưa không còn lưu lại một vết tích nào trên mặt đất! Trong ý nghĩa đó, bài viết này được coi là một “eulogy” cho trường Nguyễn Trường Tộ thân yêu trong lòng tôi.

      Tài liệu này được ghi lại qua lời kể của thầy Lê Châu Lộc hiện đang sống tại California.  Thầy Lộc năm nay đã ngoài 80 nhưng còn rất minh mẫn, nhạy bén. Theo lời yêu cầu của một số cựu học sinh NTT gặp nhau tại nhà anh Mai Thế Nghĩa hồi tháng 11 năm 2012, muốn biết về lịch sử hình thành của ngôi trường thân yêu và Thầy Lộc đã nhận kể lại nhờ tôi viết thay.  Thầy Lộc đã gởi băng ghi âm qua New Zealand. Tôi đã nghe băng này nhiều lần vì đây là một tài liệu quý, không chỉ là một tài liệu về lịch sử về những ngày đầu của Nguyễn Trường Tộ mà còn là lịch sử ngành giáo dục bậc trung học của tỉnh Vĩnh Long.  Thầy Lộc cũng gởi gấm tâm tình của một người “con Vĩnh Long” luôn tha thiết với quê hương dân tộc và niềm ước mơ của một bậc đàn anh đối với các thế hệ đi sau.  Dĩ nhiên tôi không thể ghi từng chi tiết những gì thầy Lộc nói, nhưng sẽ rút gọn và cố gắng giữ được ý và tình của thầy trong bài viết đưới đây.  Các chữ “tôi” trong bài là của thầy Lê Châu Lộc.  Lm. NHL

alt

Nhập  đề

      Các anh chị thuộc gia đình Nguyễn Trường Tộ (NTT) thân mến, đây là dịp quý báu cho tôi  chia xẻ những gì tôi biết về một giai đoạn lịch sử nền giáo dục bậc trung học của tỉnh Vĩnh Long,  trong đó có sự ra đời của ngôi trường NTT.  Mặc dù thời gian tôi “dính dáng” tới NTT rất ngắn ngủi, chỉ chừng một năm rưỡi thôi, và lúc đó chỉ là một thanh niên thường trong thời buổi nhiễu nhương, nhưng tôi là người có mặt ngay từ những ngày đầu và cũng nhờ cơ may hiếm có mà biết được những điều “thâm cung bí sử” về giai đoạn thai nghén và sự ra đời của nền giáo dục bậc trung học ở Vĩnh Long, trong đó có sự ra đời của ngôi trường NTT thân yêu của chúng ta, nhưng có lẽ chúng ta nên bắt đầu từ giai đoạn lịch sử trước khi trường NTT ra đời.

Trước khi có các trường trung học tại Vĩnh Long

      Trước khi có các trường trung học tại Vĩnh Long là lúc mà miền Nam ở vào một bối cảnh lịch sử về chính trị, địa dư, kinh tế, văn hoá… rất đặc biệt.  Lúc bấy giờ, Việt Nam gọi là Quốc Gia Việt Nam mới được vươn lên chưa có độc lập, ngay cả sự tự trị cũng không, nhờ có sự  thương thảo giữa người Pháp với chính quyền Bảo Đại khởi đầu từ 1946-1947, người Pháp trao trả dần quyền hành lần lần cho Quốc Gia Việt Nam từ những năm 1949-1950.  Sự chuyển giao quyền này rất chậm chạp cho nên đa số người VN không tin tưởng sự thành tâm của người Pháp.  Dù vậy lúc đó có dấu hiệu cho thấy là dân tộc VN đang động viên để khởi sự một tiến trình lâu dài cố thoát khỏi sự kềm kẹp của thực dân Pháp.  Trong đó có sự vận động về giáo dục là một cố gắng có tính cách chiến lược.

      Thời gian từ năm 1948 trở về trước, tại miền đồng bằng sông Cửu Long việc giáo dục còn rất phôi thai vì nền kinh tế chậm tiến và bị chiến tranh phá hoại.  Riêng tỉnh Vĩnh Long  nằm ở vị trí trung gian, phía trên là sông Tiền Giang với tỉnh Mỹ Tho và phía dưới là sông Hậu Giang với tỉnh Cần Thơ. Vĩnh Long lúc đó không có trung học nhưng nhu cầu giáo dục không thua các nơi khác.  Ai cũng biết là thời kỳ Pháp cai trị, cả vùng Lục Tỉnh từ Biên Hoà tới Cà Mau chỉ có 3 trường trung học do người Pháp lập.  Sài Gòn có trường Petrus Ký, Mỹ Tho với trường Nguyễn Đình Chiểu và Cần Thơ có trường Phan Thanh Giản.  Lúc đó các học sinh ở Vĩnh Long, Trà Vinh, Sa Đéc sau khi thi đậu tiểu học nếu muốn học lên cao phải đi Mỹ Tho hoặc Cần Thơ.  Nhu cầu thì nhiều mà phương tiện thì thiếu thốn và không mấy gia đình có điều kiện gởi con em đi học xa nên một số lớn trẻ em thời đó sau khi thi đậu bằng tiểu học không tiếp tục học lên được.  Tôi bắt đầu đi học trung học vào các năm 1944, 1945 và 1946 nên tôi hiểu sự nhọc nhằn và lo âu của bậc cha mẹ, và một số đông học sinh ở tuổi tôi đã phải bỏ học.

      Gia đình tôi ở Vĩnh Long nhưng tôi không qua Cần Thơ được vì giặc giã, vì sứ quân, và cầu Cái Vồn bị sập nên được gia đình gởi qua Mỹ Tho học trong khi Nhật chưa đầu hàng.  Rồi sau đó có cao trào đấu tranh giành độc lập, tôi cùng một số học sinh ở Mỹ Tho cũng tham gia kháng chiến nhưng được một năm tôi bị sốt rét rừng và được chở bằng thuyền tam bản trả lại cho gia đình ở Vĩnh Long.  Trở lại Vĩnh Long tôi không đi học được, nhưng trong cái rủi có cái may, lúc bấy giờ má tôi tìm được chổ cho tôi học ngoại trú trong Tiểu Chủng Viện Thánh Philipphê Minh là nơi giáo hội Công giáo đào tạo các Linh Mục tương lai.

      Mặc dù tôi là người không có đạo, nhưng được cái may lúc đó người đứng đầu giáo hội công giáo tại địa phương là Đức Giám Mục Ngô Đình Thục và những  Linh Mục danh tiếng lúc bấy giờ và sau này nữa là Cha Nguyễn Ngọc Quang, là Cha Bề trên địa phận và là cha sở nhà thờ Chánh Tòa, về sau này là Giám Mục thứ hai của giáo phận Cần Thơ và Cha Trần Văn Thiện, Bề Trên chủng viện Thánh Philipphê Minh, về sau này là Giám Mục Mỹ Tho là những người thầy của tôi ở Vĩnh Long.  Cũng nhờ tiểu chủng viện Thánh Minh mà tôi có dịp vươn lên trong việc học và sau này có thể đóng góp chút ít cho quê hương dân tộc.  Cũng nhờ ở khung cảnh đó mà tôi biết được những chuyện liên hệ tới nền giáo dục bậc trung học cho con em tỉnh nhà và tôi kể lại như là sự đóng góp vào lịch sử giáo dục của tỉnh Vĩnh Long.  Có thể các anh chị biết nhiều về trường NTT nhưng chắc không mấy người biết về giai đon sơ khởi dn đưa tới việc thành hình trường NTT và cả trường Nguyễn Thông nữa.

     Sự ra đời của hai trường trung học đầu tiên của tỉnh Vĩnh Long vào năm 1948 là trường Nguyễn Thông, sau này đổi thành trường Tống Phước Hiệp và trường Nguyễn Trường Tộ.  Hai trường này một công một tư ra đời gần như đồng thời và đã đóng góp vào việc đào tạo nhiều thế hệ kế tiếp để góp phần xây dựng đất nước trong những thập niên qua.

Giai đoạn phôi thai

     Ý nghĩ thành lập các trường học ở tỉnh Vĩnh Long bắt đầu từ mối ưu tư của những “bộ óc lớn” trong chủng viện Thánh Philipphê Minh lúc bấy giờ là Cha Trần Văn Thiện, cha Bề trên chủng viện và Cha Nguyễn Ngọc Quang, Cha Bề Trên Giáo phận và ông Thanh Tra liên tỉnh Nguyễn Văn Kính.  Những bộ óc lớn đáng kính này đã nghĩ tới tương lai giáo dục của con em trong tỉnh nên ngồi lại hỏi nhau những câu hỏi khó giải quyết: Làm sao giúp con em chúng ta có thể tiến hành học vấn từ tiểu học, lên trung học và đại học?  Phải làm sao?  Trong khi phương tiện thì eo hẹp, giáo sư không có nhiều, trường ốc thì không có mà số học sinh trong tỉnh đôn lên mỗi năm một đông và nhu cầu giáo dục trở nên cấp bách?  Mối ưu tư đó đã thúc đẩy hai vị lãnh đạo tinh thần này phải tìm cách giúp.

    Cũng nên biết việc lo lắng cho tương lai các học sinh không phân biệt tôn giáo trong tỉnh Vĩnh Long khởi đầu từ nhóm học sinh chừng 15 người, trong số đó có tôi, được Đức cha Ngô Đình Thục mở cửa tiểu chủng viện cho vào học ngoại trú (externe) trong tiểu chủng viện Thánh Philipphê Minh.  Sáng ngày chúng tôi cắp sách vào học các môn thông thường chương trình trung học.  Tới giờ tu đức dành cho các chủng sinh thì chúng tôi cắp sách ra về.  Chính điều đó đã dọn đường cho những tư tưởng tiến tới việc thành lập các trường trung học trong tỉnh Vĩnh Long về sau này.

Khai sáng trường công lập Nguyễn Thông

     Nhờ vào sự thương mến của các Cha, đặc biệt là Cha Bề Trên Trần Văn Thiện.  Một hôm tôi đang lẩn quẩn trong thư viện có gần năm trăm cuốn sách của cha Bề Trên mà tôi là đứa duy nhất được cha  cho phép vào lục lạo trong đó.  Hôm đó Cha Bề Trên Thiện có cuộc họp ở phòng khách gần  bên với hai người khác là Cha Nguyễn Ngọc Quang, Cha Sở nhà thờ chánh toà và Ông Đốc Kính, là một nhà giáo dục đáng kính trọng.  Ông Nguyễn Văn Kính lúc bấy giờ là thanh tra liên tỉnh Vĩnh Long-Sa Đéc-Trà Vinh.  Ông cùng cỡ với cụ Trần Văn Hương và cùng cỡ với ba tôi là những người đã học trường Normale là trường đào tạo giáo chức ở Sài Gòn, bên cạnh Sở thú, sau này dành chỗ cho trường Trưng Vương.

      Sau khi Cha Nguyễn Ngọc Quang nêu câu hỏi làm sao giúp con em trong tỉnh học lên cao, tôi nghe ông Đốc Kính trả lời. “Thưa các cha, con cũng muốn như vậy lắm nhưng trong thời buổi này (lúc đó là năm 1948) không có ngân sách, chỉ đủ tiền điều hành sở giáo dục liên tỉnh mà thôi. Nếu có mở được cũng không có giáo sư, không có trường ốc, ba vấn đề đó không biết làm sao giải quyết được.”

      Lúc đó tôi nghe Cha Quang nói: “Nếu không có giáo sư thì anh em chúng tôi sẽ ra dạy giúp vài năm chờ ông Thanh tra liên lạc với Sài Gòn tìm ngân sách.  Còn về trường ốc thì chúng ta sẽ đòi lại trường tiểu học bị Pháp chiếm, và để bắt đầu tôi thấy có cái nhà  làm viện dưỡng lão 8 gian kế bên cạnh chủng viện bị bỏ phế từ lâu đã mục nát tại sao chúng ta không tu sửa lại làm lớp một lớp hai trong năm đầu cho trường trung học Vĩnh Long?”

      Ông Đốc Kính lúc đó mới vỡ lẽ ra và nói là được các cha giúp đ thì ông sẽ cố gắng tối đa để thực hiện.  Từ đó tôi biết là vấn đề giáo dục bậc trung học cho con em trong tỉnh sẽ được bắt đầu sớm.  Cần nói thêm là Ông Đốc Kính về sau này là Nghị Sĩ trong liên danh Bông Huệ cùng liên danh với tôi.  Trong lúc rảnh rỗi ở Thượng Viện tôi hỏi lại về tiến trình xây dựng nền giáo dục trung học ở Vĩnh Long và ông đã nói như tôi vừa kể.

      Một ngày khác lại có cuộc họp, lần này có thêm một người Pháp là Đại Tá De Castries, chỉ huy trưởng Trung đoàn 7 thiết kỵ Marocain.  Ông Đốc Kính nhờ ông Đại Tá xin lại trường tiểu học bị người Pháp chiếm để làm cơ sở cho trường Nguyễn Thông và xin ông cho sửa lại tốt như trước, kể cả cái hồ bơi (tôi nghe rất rõ câu này!).   Ông cũng yêu cầu cho tu sửa lại nhà dưỡng lão đã bị bỏ phế từ lâu.  Đại Tá De Castries lịch sự lắm, ông hứa là trong quyền hạn của ông, ông sẽ cho làm ngay cái nhà dưỡng lão theo lời yêu cầu.  Đó là bước đường cụ thể đưa đến sự ra đời của trường trung học Nguyễn Thông toạ lạc tại nhà dưỡng lão bên cạnh cây đa cửa hữu của thành phố Vĩnh Long.  Cũng nên biết Đại tá De Castries về sau lên Tướng hai sao và chỉ huy căn cứ Điện Biên Phủ, bị thất trận và bị bắt cầm tù.

Khai sáng trường tư thục Nguyễn Trường Tộ

      Sau đó Cha Nguyễn Ngọc Quang quyết định thành lập trường tư thục Nguyễn Trường Tộ trong khu vực của nhà thờ chánh tòa Vĩnh Long nằm cạnh bờ sông Cổ Chiên.  Thời gian đó tôi đổ tú tài nhất xong, đang dọn thì tú tài nhì thì được Cha Nguyễn Ngọc Quang gọi tôi ra tiếp tay với ngài.  Lúc đó tôi và 8 thầy khác được các cha trong chủng viện, là cha Quang, cha Thiện và các linh mục người Bỉ, người Pháp dạy sửa soạn thi tú tài đôi để đi du học Pháp.   Tôi rất nhỏ, đàn em rất xa nhưng may mắn được đào tạo chung với một số các Cha về sau này, trong đó có Cha Ngô Văn Thuật về sau là Cha Sở nhà thờ chánh toà.

      Trong một cuộc họp khác tại nhà xứ của Cha Quang ở nhà thờ chánh toà, lần đầu tiên tôi gặp Giáo Sư Trần Phong, vừa tốt nghiệp Đại Học Công Giáo Paris mới về nước, được mời hợp lực thành lập trường NTT.  Thầy Trần Phong làm phó Giám Đốc và Tổng Giám Học của trường Nguyễn Trường Tộ.  Cùng chung đó còn có những vị có uy tín sau đây mà ở Vĩnh Long ai cũng biết, ở trong Hội Đồng Quản Trị của nhà trường: Ông Đỗ Đình Duy, Ông giáo Lê Văn Thiên, Bác Tư Lộc là Giám Đốc nhà in Long Hồ, Ông Phán Thiện là hậu duệ của Thánh Philipphê Phan Văn Minh và Ông Năm Gioan là một nhà phú hào ở Vĩnh Long.  Chính ông Năm Gioan đề nghị Cha Quang dùng kho lúa của ông ở cầu Cái Cá để lập lớp đầu tiên của Nguyễn Trường Tộ, chắc là anh BS Phạm Ngọc Giao còn nhớ sự kiện này.  Tôi được dạy lớp đầu tiên này cùng với thầy Lai dạy toán, thầy Mậu dạy Việt văn và sau này có thầy Điều, người Nghệ Tỉnh nói tiếng Việt rất khó hiểu!

      Trong khi đó thì ngoài kia Ông Thanh tra Nguyễn Văn Kính thành lập trường trung học Nguyễn Thông, về sau đổi thành Tống Phước Hiệp.  Đó là kết quả của ý niệm và sự đóng góp công sức rất lớn của hai Linh Mục đáng kính Trần Văn Thiện, Nguyễn Ngọc Quang và ông Thanh tra liên tỉnh Nguyễn Văn Kính.

Nhắn gởi tâm tình

      Tôi kể những người có tên tuổi ở Vĩnh Long như thế để biết rằng Vĩnh Long của chúng ta là một đất văn vẻ, ông cha chúng ta là những người rất có tinh thần trách nhiệm.  Chúng ta hãnh diện là hậu duệ của những con người của một tỉnh nhà có văn hoá, có tư cách, có trình độ nhìn xa thấy rộng.

       Về sau này tôi may mắn được làm việc với Tổng Thống Ngô Đình Diệm.  Mỗi lần có dịp về Vĩnh Long, Tổng thống thường nói với tôi:“Tỉnh của anh là tỉnh ngàn năm văn vẻ, tỉnh có văn hiến.  Các tên đều tốt hết, tên nào cũng có chữ Long”.  Các cụ ngày xưa nhìn địa thế cho là tỉnh Rồng.  Cho nên tỉnh lỵ là Vĩnh Long, quận lỵ là Long Hồ, rồi làng Long Đức, làng Long Thanh …Tôi nhắc lại để nếu có dịp nghiên cứu thêm về địa danh và nhân sự thì các anh chị ráng tu chính Địa Phương Chí để lại cho con cháu mình biết là xuất thân từ Vĩnh Long, xuất thân từ NTT là một vinh dự làm cho chúng ta nức lòng để tiếp nối công việc xây dựng của cha anh mình. Tôi không muốn nhận mình là “thầy” đối với các anh chị, tôi chỉ muốn được coi như một người đàn anh nhờ cơ may mà biết khá nhiều giai đoạn đầu và kể lại cho sự hiểu biết về lịch sử NTT của anh chị được đầy đủ hơn.

       Như tôi nói, tôi chỉ có mặt ở NTT chỉ hơn một năm.  Sau khi thi đỗ tú tài hai và đang dạy năm thứ hai thì một hôm đi ngang Bắc Mỹ Thuận bị quân cảnh Pháp lùa lên Quán Tre đi lính.  Sau đó qua Thủ Đức làm sĩ quan, đi học Pháp, huấn luyện ở Mỹ, về làm ở Đại Học Quân Sự.  Sau đó làm ở Phủ Tổng thống và cơ may được làm sĩ quan tùy viên của TT Ngô Đình Diệm.  Sau đảo chánh 1963 tôi giải ngũ, học Quốc Gia Hành Chánh, qua Luân Đôn học kinh tế chính trị, về nước làm Nghị sĩ… Bây giờ khi đã lớn tuổi nhìn lại sự biến thiên của cuộc đời mới thấy tất cả bắt đầu bằng dịp may tôi được nhận vào học tiểu chủng viện Thánh Philipphê Minh năm xưa. Tôi cũng muốn nói lên để tất cả những người xuất thân từ hai trường Nguyễn Thông, về sau đổi thành Tống Phước Hiệp và trường Nguyễn Trường Tộ biết được lai lịch của hai ngôi trường đó, và những ai đã có công gây dựng nên.

      Uớc mong các anh chị là những người được may mắn xuất thân từ NTT hãy coi đó là sự hãnh diện và trong thời gian gần đây tôi cũng rất vui mừng được tiếp xúc với một số anh chị về sau này đã làm rạng rỡ cho NTT như anh BS Phạm Ngọc Giao, anh Thế, chị giáo sư Nhiều và Cha Lễ… là những người tôi nhắc tới với sự quý mến.  Nhưng nhiệm vụ của chúng ta chưa chấm dứt khi mà quê hương và dân tộc đang phải sống lầm than dưới chế độ độc tài cộng sản. Câu hỏi vẫn là chúng ta phải làm gì với vinh dự là con cái Vĩnh Long và cựu học sinh Nguyễn Trường Tộ?

Lê Châu Lộc

Cựu giáo sư Nguyễn Trường Tộ

 

LM. Nguyễn Hữu Lễ